Zašto se od istraživača holokausta u Poljskoj traži izvinjenje?

Asja Hafner
Autor 12.2.2021. u 07:47

Zašto se od istraživača holokausta u Poljskoj traži izvinjenje?

Buduća istraživanja o holokaustu u Poljskoj, državi u kojoj je tokom II svjetskog rata prema procjenama umrlo 3,2 miliona Jevreja ili 90 posto od ukupnog broja poljskih Jevreja i polovina od ukupno stradalih u holokaustu mogla bi zavisiti od sudskog procesa koji se vodi protiv dvoje istoričara. Zašto? 

Varšavski sud je u utorak 9. februara odredio da dvoje istoričara moraju dati izvinjenje jer su oskrnavili sjećanje na jednog Poljaka u knjizi o holokaustu. Knjiga “Noć bez kraja: Sudbina Jevreja u odabranim opštinama okupirane Poljske” istoričara Barbare Engelking i Jana Grabowskog citira svjedočenje preživjelog iz holokausta koji je rekao da je Edward Malinowski, starješina jednog poljskog sela izdao njemačkoj vojsci gdje se nalazila grupa od 22 Jevreja koji su nakon toga pogubljeni.

Slučaj protiv autora pokrenula je nećakinja Edwarda Malinowskog, koji je tokom rata bio starješina sela Malinowo na sjeveroistoku Poljske. Advokati nećakinje zatražili su od autora knjige da plate odštetu od 100.000 zlota (27.000 američkih dolara). Međutim, sud je to odbio i presudio da autori predaju pismeno izvinjnje zbog “pružanja netačnih podataka”.

Autori Barbara Engelking i Jan Grabowski su rekli da će se žaliti na odluku suda u Varšavi.

“Presuda suda ne smije imati učinak razvodnjavanja i zamrzavanja akademskih istraživanja. Prema mišljenju suda, traženi iznos od 100.000 zlota predstavljao bi takav faktor”, rekla je sutkinja Ewa Jonczyk, kako prenosi agencija Reuters.

Poljski akademici i jevrejske organizacije poput izraelskog Jad Vašema izrazili su zabrinutost da bi suđenje moglo ugroziti slobodu istraživanja, a Engelking je rekla kako je cilj slučaja bio da se proizvede takav učinak. “Nema sumnje da je ovo neka vrsta napora da se stvori učinak razvodnjavanja, da se akademicima pokaže da postoje pitanja na koja se ne isplati fokusirati”, rekla je Engelking.

Svjetski jevrejski kongres u izjavi je saopštio da je “zaprepašten” presudom. U izjavi memorijala o holokaustu u Jerusalimu Jad Vašem rečeno je da presude “predstavljaju napad na napor da se postigne cjelovita i uravnotežena slika istorije holokausta” i “ozbiljan napad na slobodno i otvoreno istraživanje”.

Kritičari su optužili poljsku nacionalističku vladu da pokušava prikriti ulogu poljskih dužnosnika u genocidu nad Jevrejima tokom nacističke njemačke okupacije u Drugom svjetskom ratu i obeshrabriti akademska istraživanja slučajeva kooperacije sa nacistima.

Sudski slučaj?

Filomena Leszczynska (81) nećakinja spomenutog Edwarda Malinowskog, starješine sela Malinowo na sjeveroistoku Poljske, je rekla da su autori zanemarili i nisu spomenuli posljeratno suđenje koje je oslobodilo njenog ujaka optužbi da je sarađivao sa nacistima, navodi BBC. Nju podržava Liga protiv klevete – organizacija koja nastoji da brani “dobro ime Poljske”.

Liga protiv klevete tvrdi da je dvoje istoričara ukaljalo ime nevinog čovjeka i tako lišilo njegovu nećakinju prava, uključujući pravo na ponos i nacionalni identitet.

Knjiga “Noć bez kraja” spominje slučaj seoskog starješine koji je bio upleten u ubistvo Jevreja u selu Malinowo. Međutim, Filomena Leszczynska smatra da je njen pokojni ujak zapravo pomagao Jevrejima i ukazuje na “propuste” i “metodološke greške” zbog kojih se Edward Malinowski pojavljuje kao neko ko je izdao Jevreje Nijemcima.

Knjiga takođe navodi da je Malinowski pomogao jednoj Jevrejki da se predstavi kao ne-Jevrejka i tako bude spašena, ali se i citira svjedočenje jednog od preživjelih da je, kao starješina sela, Malinowski bio saučesnik nekoliko desetina ubistava Jevreja u selu.

Poljaci čine naciju sa najvećim brojem Pravednika, ljudi koji su spašavali Jevreje tokom progona i holokausta, a Jad Vašem je Poljsku počasno nazvao Pravednikom među narodima. Prema podacima Jad Vašema Poljska ima 7.112 Pravednika koji su spasili oko 35.000 Jevreja, međutim, takođe navodi da, kako pokazuju istorijska istraživanja, takva pomoć je “bila relativno rijetka, a napadi, pa čak i ubistva Jevreja, bili su raširena pojava”.

Na kontroverzni Zakon o holokaustu u Poljskoj iz 2018. nije se pozivalo u ovom slučaju. Ovaj zakon je osjetljivo pitanje poljskog istorijskog tereta koje se očituje u njihovom Zakonu o holokaustu iz februara 2018. godine, kojim se optuživanje zemlje za saučesništvo u nacističkim ratnim zločinima označava krivičnim djelom. Zakon je nakon velikih protesta skoro u potpunosti ublažen šest mjeseci kasnije.

“Čini se da poljska vlada pokušava da opere sliku prema kojoj je Poljska bila na neki način u saučesništvu sa nacistima i u koncentracionim logorima koji su postojali na poljskom tlu, koje su okupirali Nijemci tokom Drugog svetskog rata”, rekao je tada Russelle Stone, profesor emeritus na Američkom univerzitetskom centru za izraelske studije za Glas Amerike (VOA) povodom donošenja ovog zakona.

“Razumijemo da fraza poput ‘poljski logori smrti’ jeste neprikladna, pogrešna i povređujuća”, rekla je u izjavi portparolka State Departmenta Heder Nauret. “Svi moramo biti pažljivi kako ne bismo spriječavali diskusije i komentare o holokaustu. Vjerujemo da je otvorena debata, poznavanje i obrazovanje najbolji način za suprotstavljanje neprikladnom i štetnom govoru”.

Nakon zaključenja slučaja advokatica Filomene Leszczynska je rekla da je ona “izuzetno zadovoljna ishodom”, te da je “pitanje kompenzacije od početka bilo sekundarno”.

Jedan od dvoje tuženih istoričara Jan Grabovski je prije donošenja presude u utorak 9. februara rekao za Reuters da njihov slučaj na sudu ima slične osnove kao i kontroverzni Zakon o holokaustu jer pokušava da utvrdi povredu nacionalnog dostojanstva gdje bi ova tužba bila primjer za sve buduće.

Advokatica Monika Brzozowska-Pasieka je porekla da je slučaj imao za cilj da uvede nove načine za parnicu, već je jednostavno nastojala zaštititi lična prava svije klijentice.

Značajan broj istraživanja sugeriše da, dok su hiljade Poljaka rizikovale živote pomažući Jevrejima, takođe su hiljade učestvovale u holokaustu. Mnogi Poljaci ne prihvataju takve istorijske činjenice.

Poljska konzervativna populistička vladajuća stranka Pravo i pravda (PiS), koja je na vlast došla 2015. godine, fokusirala se na poljsko junaštvo i patnju, umjesto na nepravde tokom okupacije nacističke Njemačke od 1939-1945.

RSE

Asja Hafner
Autor 12.2.2021. u 07:47